Przypadki pana K.

Umówiły się z nim na dziesiątą, w restauracji na Nowolipiu. Była częścią nowego Muranowa, ale jej ciemne wnętrze z archiwalnymi fotografiami na ścianach i fragmentami sprzętów ocalałych z cudzych mieszkań przynależało jeszcze do dawnego świata. Przesiadywali w niej zwykle miejscowi, głównie mężczyźni, rozmyślając w samotności lub prowadząc głośne rozmowy nad kolejnymi szklankami piwa. K. był jednym ze stałych bywalców, wiedziały o tym i obie rozmawiały z nim po raz pierwszy właśnie tutaj, w kącie po prawej stronie od wejścia. Miały siedzieć tu teraz obie, pod przesuwającymi się wskazówkami zegara z kukułką, i słuchać. Obiecał im zdradzić najważniejszą zagadkę tego miejsca, w którym mieszały się ulice, nazwy, rzeczy, ludzie i cała reszta materii. Sugerował, że podlega ono nieustannej alchemicznej przemianie, bo stare zawierało się tu w nowym, nowe znienacka przypominało o starym, lub udawało stare, zaś pod powierzchnią kryły się inne warstwy, jak najbardziej rzeczywiste, wciąż dające o sobie znać.

Tym razem jednak drzwi były zamknięte, zbyt wczesna godzina jak na niedzielę. Postały najpierw u wejścia, aż wilgoć przepędziła je do sąsiedniego, czynnego mimo tej pory baru przesyconego tłuszczem z belgijskich frytek, w pawilonach doklejonych do ulicy tak, by zasłaniały gruzową skarpę. Co chwila któraś z nich wychodziła na ulicę, by sprawdzić, czy przypadkiem nie dotarł pod restaurację, ale nie, nie było go tam, zresztą powinien doskonale wiedzieć, o której otwierają. Kwadrans po dziesiątej zaczęły do niego dzwonić, ale numer telefonu należącego do K. przestał istnieć, tak przynajmniej dowodził automatyczny głos po drugiej stronie słuchawki, powtarzający w kółko jedną formułkę. - Może wypił poprzedniego dnia zbyt wiele - powiedziała B. i uświadomiła sobie, że poza imieniem i nieprzydatnym już numerem telefonu nie wiedzą o nim prawie nic, nie mają nawet pojęcia, gdzie mieszka, ten przedwcześnie postarzały mężczyzna z brodą żółtą od nikotyny i o rozbieganych oczach, który twierdził z dumą, że wie wszystko o starym i nowym Muranowie.

Maria i wyspa

W oczekiwaniu na film między reklamami, za siedmioma na wszystkie bóle istnienia środkami, za siedmioma zaufania kredytami, za ratami, samochodami wysuwa się Marii z ręki pilot beznamiętnie liściem gnijącej jesieni na kanapę wiadomej produkcji. Maria podchodzi do okna, gdzie nagłym wybuchem uniesione wirują w nieprzyzwoitym tańcu kartki od krótkiej chwili niezaksięgowane. Nagłym podmuchem uniesione wirują w nieprzyzwoitym tańcu mewy, królowe śmietnisk i wybrzeży.

W przeczuciu wody, a nie śmietniska, zbiega Maria z 38 metrów kwadratowych, z czwartego piętra bez windy przez wszystkie trzy podwórka do bramy. I roztrąca Maria bloki zdecydowanymi ruchami, przepycha wagon wyładowany krzyżami i zrywa z siebie warstwy asfaltu aż po żywy bruk. A gdy nie ma już nic, co widok by zasłaniało, staje Maria na brzegu Murano. Jej oczom ukazuje się Wenecja – miasto w smutnym oczekiwaniu na los Atlantydy, przerywanym tylko refleksami światła na szklanej tafli laguny.

Tłuką się fale rytmicznie u stóp Murano – wyspy, gdzie szyby w oknach są niezbitym dowodem na łaskawość losu, wyspy niepobitych garów, gdzie nie toczy się ciągła dyskusja wron o tym, na czyim domu czyj stanął dom, gdzie głupie piosenki wpadające w ucho, każdemu ujdą z życiem na sucho. Felicita, felicita, Maria śpiewa felicita.

Dina

Dina spadła na Muranów jak meteoryt, zupełnie przypadkowo, nie wiedząc o tym miejscu nic i nie znając tu nikogo. Brała zbyt aktywny udział w studenckim strajku w swoim ojczystym kraju i reżim dał jej wybór: więzienie albo banicja. 

To malutkie mieszkanie znalazła dla niej organizacja pomagająca uchodźcom. Poza tymi ludźmi nie zna tu nikogo. Dali jej też starego laptopa, który stał się jej oknem na świat. Fejsuje więc i skajpuje. Prowadzi dziennik. Szkicuje. Słucha muzyki. Uczy się okolicy. Komponuje też, gra i śpiewa.

Zawsze jej towarzyszy akordeon. Niewielki, jak i ona sama, wesoło pstrokaty, marki Parrot. Może mogłaby zarabiać ulicznym graniem, ale jest strasznie zimno. I pada śnieg. Nigdy wcześniej nie widziała prawdziwego śniegu.

Czyta książki, angielskie tłumaczenia polskich autorów. Chce poczuć lepiej to miejsce. “Not that I want to be a god or a hero. Just to change into a tree, grow for ages, not hurt anyone.” (Czesław Miłosz) Może będzie chciała zostać drzewem. Tutaj.

Bo coś ją tu zahipnotyzowało. Ma już genewski paszport i mogłaby pojechać do Amsterdamu, Paryża, Londynu, gdzie ma wielu znajomych, ale jakaś siła nie pozwala jej opuścić tego miejsca. Nigdy wcześniej nie doświadczała tak często uczucia deja vu.

Oprócz akordeonu, mieszka z nią też rudy kot, znaleziony na ulicy. I jeszcze ktoś. Niewidoczny, ale wyczuwalny.

Sądne Dni

Święta Jom Kippur w czasie wojny nabrały innego, jakby apokaliptycznego wymiaru. Napełniały duchowością nawet tych, którzy dawno stracili wiarę. Straszne Dni były w samej istocie dniami trwogi. Każdy chciał być zapisany do Księgi Życia, a modlitwa Izkor, odmawiana za coraz liczniejszych zmarłych rozdzierała serca. Kiedy zamknięto nas w getcie i odgrodzono od reszty świata, niespodziewanie znaleźliśmy się  wszyscy obok siebie pod  jednym namiotem, podłączeni do jednego krwioobiegu, zdani na swoje towarzystwo, choć tak odmienni, nierzadko zantagonizowani. Ci ortodoksyjni, którzy nie mieli szans przedrzeć się na aryjską stronę, bo wygląd i język zdradziłby ich natychmiast, ci którzy dawno przestali przestrzegać świętości Szabasów, ale służyli swoją obecnością  jeśli w bożnicy zabrakło mężczyzn do minianu, ci lewicujący, żyjący poza kręgiem tradycji, ale świadomi swojej żydowskiej tożsamości, syjoniści, którzy szykowali się do emigracji do Palestyny i wreszcie ci, którzy czuli się wyłącznie Polakami, czy mechesi, którzy uważali, że znaleźli się w getcie przez pomyłkę. Oni jeszcze długo łudzili się, że chrzest da im glejt na życie poza jego murami.

I nagle Hitler przypomniał nam wszystkim, że jesteśmy Żydami. Ze szczególnym okrucieństwem i perfidią atakował  w czasie żydowskich świąt. Pierwsze wojenne Jom Kippur, podczas obrony Warszawy, to były prawdziwe Sądne Dni. Bombardowania były szczególnie silne, a grube Berty z hukiem i szaleńczą furią spadały na domy i zadawały śmierć ludziom.

25 września, odłamek szrapnela trafił w dom rabina Kalmana Szapiro przy Dzielnej 5, poważnie raniąc jego jedynego syna Elimelecha. Wkrótce ukochanego rebego babci Lei dotknie cała seria tragedii. Straci syna, synową, szwagierkę, która tuż przed wybuchem wojny przyjechała w odwiedziny z Palestyny, a niedługo potem matkę. Pomimo to, nie załamał się, dalej przestrzegał wszystkich micwojs, a jego nauki przyciągały pobożnych. Mijałam go tu nieraz w drodze na pocztę przy Zamenhofa, widziałam jego piaseczyńskich chasydów w skupieniu podążających do beit ha-midraszu, który rebe zorganizował we własnym domu. Pod powłoką zmarszczek i posiwiałych bród rozpoznawałam twarze, które w czasach dzieciństwa widziałam w piaseczyńskim szulu. Rabin przeznaczył część swojego domu  na stołówkę i noclegownię dla głodujących i bezdomnych. Głosił kazania, które przetrwają lata, spisane i zabezpieczone w puszce po mleku, którą kiedyś znajdą robotnicy w miejscu, gdzie dziś stoi Ambasada Chińska. Skąd, tak silnie naznaczony cierpieniem, znajdował nadludzką siłę, trwając w wierze i pomagając słabszym, podczas gdy inni tracili zmysły?  Lubiłam czasem przystawać koło jego domu i wsłuchiwać się w te hebrajskie słowa, modlitwy dawno nie słyszane. Życie płynęło tam starym rytmem, nie chciało się podporządkować zniewoleniu, rządziło się wyższym prawem. I ja, która z trudem potrafiłam przypomnieć sobie błogosławieństwo odmawiane przy zapalaniu szabasowych świec, czułam się przez krótki moment wolna, stojąc w pobliżu i chłonąc atmosferę tego miejsca, odpornego na destrukcję i chaos, zatrzymanego w kapsule czasu, kiedy cały materialny świat zamieniał się nieuchronnie w drobną miazgę.

Ablu, kilka dni temu dokonałam odkrycia. Ten dom rabina Szapiro, przy Dzielnej 5, stał właśnie tu. Tuż obok drzewa, pod którym na Ciebie czekam.

Kol Nidre

Po śmierci babci nigdy więcej nie byłam już w szulu. Nawet wtedy, kiedy Abramek cioci Blumy stanął pod chupą. Wiem, powiesz zaraz, że przecież w 38 wybraliśmy się razem na koncert Mosze Kusewickiego do Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, kiedy to, witany jako wielka gwiazda, wrócił do Polski po nowojorskich występach w Carnegie Hall. Podziwialiśmy jego donośny tenor pośród elegancko ubranej widowni, panów w kapeluszach i wystrojonych w odświętne toalety dam. Pamiętam, że obok mnie stała tęgawa pani Blumenfeldowa, która ozdobiła swoją szyję srebrnym lisem, chcąc pewnie ukryć podwójny, a może i nawet potrójny podbródek. Zobaczę ją znów pod koniec grudnia 41 roku na Grzybowskiej, stojącą w długiej kolejce zziębniętych ludzi, wynędzniałą, znacznie szczuplejszą, bezradnie przyciskającą do piersi srebrnego lisa i futro z norek. Nadchodziły zimowe mrozy, a Niemcy rekwirowali tego dnia w getcie odzież futrzaną, kożuchy i ciepłe ubrania z wełny. W miesiąc później  Blumenfeldowa zginie, zastrzelona na ulicy przed własnym domem przez pijanego oficera Wermachtu. 

Ale wtedy, podczas koncertu w Wielkiej Synagodze bardzo była jeszcze przylepiona do życia. Tak jak my wszyscy, żądni ziemskich przyjemności. Potrzebowaliśmy rozrywki. Zamiast na Tłomackie, mogliśmy równie dobrze pójść wtedy do Opery. Nie czułam tamtego wieczoru żadnego uniesienia religijnego. Nic z tej mistycznej atmosfery, która wypełniała synagogę, kiedy ubrana w białą sukienkę, słuchałam z babcią Kol Nidre w tamto pamiętne Jom Kippur. A kiedy babcia zmarła, z roku na rok żyłam coraz bardziej świeckim życiem. I tylko  wyszczerbione widelce, powyginane łyżki i obtłuczone talerze, na które natykałam się w przepastnych szufladach kredensu w naszej kuchni na Karmelickiej, były jedynym materialnym śladem po obecności babci i po jej uporczywych staraniach o zachowanie mojej pobożności. Babcia, przestrzegająca koszeru, podarowała mi kiedyś dwa zestawy sztućców i naczyń. Jedne do potraw mlecznych, a drugie do mięsnych. Wymieszane po stokroć, dawno przestały być używane zgodnie ze swoim przeznaczeniem. A babciny ręcznie malowany, porcelanowy talerz sederowy od lat służył mojej matce jako taca na biżuterię.

Nie sposób było jednak mieszkać w dzielnicy północnej i zupełnie wyłączyć się z rytmu  narzucanego przez kalendarz żydowski. Nie odmawiałam, kiedy dzieci sąsiadów prosiły mnie, żebym zagrała z nimi w dreidla, w świetle chanukowych świec. Przebrana za Esterkę, bawiłam się na kilku balach purimowych, a w święto Rosz Hashana jadałam jabłka z miodem. Nawet najbardziej zagorzali ateiści, nie wyłączając komunizującej młodzieży i tych, którzy przyszli już na świat w świeckich domach, wiedzieli co to szachrit, a co maariv. Wystarczyło przejść się wzdłuż Nalewek, a odgłosy porannych i wieczornych modlitw dobiegały przechodniów i klientów zza ścian bożnic, które znajdowały się w podwórzach każdej z kamienic.

Złote nitki

Wpatrzona w ogromną szybę kawiarni literackiej szukam swojego odbicia, chcąc sprawdzić makijaż. Niestety nie mam odbicia. Szkoda. Czasami mi się wydaje, że jestem tak samo martwa jak Joasia Popińska, która w tej chwili urządza literatowi awanturę o nawyk palenia w mieszkaniu. Literat ma wspaniały dar – dar ignorowania. On tego zwyczajnie nie słyszy. Z biegiem lat udało mu się wydostać duchem z ciała. Jest wiecznie nieobecny. Gdzie zatem bywa ten dobry człowiek? Albo raczej - w którym miejscu znajduje się jego serce? Ja to wiem. Jest po drugiej stronie liter manuskryptu. Wkroczył w swoją literaturę i nie ma zamiaru wydostać się z kartek. Pewnej burzliwej nocy weszłam tam i ja. Trójwymiarowy świat za literami składa się wyłącznie ze złotych, świetlistych nitek, które oplatają jak pajęczyna duszę każdego, kto wkracza w tę przestrzeń i pozwalają rozbrzmieć tysiącom wspomnień łączącym się ze wspomnieniami fikcyjnych postaci. Ale są też nitki, które dźwigają echo duszy literata. To tylko odpryski jego duszy. Źródło, serce, jest tam, gdzie żadna inna dusza nie ma dostępu. W chwili, w której to zrozumiałam, trafił mnie piorun i wyrzucił z tamtego świata. Od tej pory jest mi trochę zimno i nie mam już lustrzanego odbicia.

Patrzę przez szybę na apokaliptyczny zarys ruin żydowskiego muzeum. Obok mnie Joasia podpiera puste ciało literata. Wiem, dlaczego muzeum się zawaliło, ale teraz nie powiem.

W lustrzanym odbiciu widzę, jak liczni nieżyjący z szelestem kartkują żydowską gazetę „der Curikker”. Nie czyta jedynie Szpiglszojm. Milczący i ponury patrzy w moją stronę. Do niedawna należał do żydowskiej redakcji, ale został wyrzucony przez surowego pana balebosa. Jego obsesyjne idee zawładnięcia światem stały się nie do zniesienia.

Joasia wypakowała plastikowy pojemnik curver i próbuje karmić literata własnej roboty zupą mleczną z makaronem. Literat zwymiotował, ledwie poczuł zapach zupy, zanim nawet zdążył zobaczyć, że w zupie pływają robaki - przeoczone przez Joasię, która nie może się pogodzić z faktem, że gotowanie to nie jest zajęcie dla umarlaków. Ale jeszcze ciekawsze niż odkrycie przyczyn uporu Joasi, coraz bardziej działającej mi na nerwy, jest tło kulturowe: dlaczego rodowity Polak ma odruchy wymiotne na widok zupy mlecznej z makaronem? Z tą potrawą wiąże się szereg poniżających doświadczeń, które przeciętny mieszkaniec Polski musiał znosić żyjąc w komunistycznym państwie. Jako cudzoziemka nie mogę się nadziwić, jak trwale ta zupa symbolizuje niedoskonałość dyktatury.

Wychodzę z lokalu i idę w stronę Dworca Śródmieście. Mam szereg uzasadnionych wątpliwości, czy nie zgubię się w podziemnych, ciemnych katakumbach owego dworca. Po mieście krąży mnóstwo niepokojących legend o tym miejscu. Złych legend. Nie każdy, kto przypadkiem znajdzie wejście do dworca, znajdzie również, jak głoszą legendy, wyjście.

Maria i chłopcy

Maria widzi go jak przez mgłę. O ile to on i o ile to mgła. Ma lat dwadzieścia parę, a może ledwo dwadzieścia, choć umarłym nie czyni to chyba różnicy, a zwłaszcza przyjmując łopatologiczną definicję śmierci. A od łopaty barki jego szerokie i w samo południe wąwozami wśród nabrzmiałych mięśni tułowia płyną mu jak łzy srebrzyste krople potu. I ta właśnie łopata, którą kopie, lub zakopuje, a zwłaszcza tutaj gdzie grzebanie w ziemi cięższe jest od samego piachu, ta właśnie łopata to najtańszy klub fitness na dzielnicy, o którym nie śniło się posiadaczom karty multisportu.

Wytrzepawszy z brody resztki domów idzie do jesziwy, jedzie do Planu B, choć w tej okolicy nie zawsze jest jakiś plan B. Czasami nie pozostaje nic innego jak sobie strzelić w łeb, ale o tej późnej porze bywają czasem jeszcze otwarte niektóre z owych osobliwych a tyle nęcących sklepów, o których zapomina się w dnie zwyczajne – sklepy monopolowe. Lżejszy staje się mundur i drelich, a krawat uwiązany jak sznur szubieniczny daje złapać oddech. Potem zaś śmierć i następująca po niej bolesna agonia lub na odwrót jeśli okoliczności do tego przymuszą.

Jesienny wiatr smętnie pędzi chodnikiem ulotki burdeli, latarnia mruga niezalotnie. Maria widzi go niknącego w zawiesinie. Nie jest to smutne tak jak być powinno, bo chłopcy odchodzą, a w ich miejsce pojawiają się nowi z młodością, której jeszcze pług czasu głęboką zmarszczką nie przeorał, pełni soków w ciała szklance arcoroc, odpornej na szok – jeśli wierzyć reklamie. I cóż jest Maria winna, że kolejną miłość bierze za pierwszą.